– Giới thiệu chung về bệnh zona
Bệnh zona có tên tiếng Anh là herpes zoster hoặc shingles, gây nên bởi sự tái hoạt động của virus varicella zoster (varicella zoster virus – VZV). Đặc điểm của bệnh là các dát đỏ, bọng nước tập trung thành chùm, đau ít tới nhiều, phân bố theo khu vực chi phối của một hay hai dây thần kinh cảm giác. Nhưng zona cũng xuất hiện ở những người không có tiền sử thủy đậu. Bệnh có thể xuất hiện ở trẻ nhỏ nhưng hay gặp hơn ở người lớn, đặc biệt là người già. Những người đã bị zona có thể mắc bệnh lần thứ hai nhưng tỷ lệ này chỉ khoảng 1%.
Sau khi bị nhiễm trùng tiên phát (thủy đậu), VZV tiềm ẩn trong các thần kinh giao cảm trước khi được tái hoạt, theo dây thần kinh cảm giác tới da gây bệnh zona. Một số yếu tố thuận lợi giúp virus tái hoạt như các rễ thần kinh bị đè nén, xạ trị, phẫu thuật cột sống, nhiễm trùng, chấn thương, tiếp xúc với người bị thủy đậu hoặc zona.
– Triệu chứng lâm sàng
Các biểu hiện lâm sàng của bệnh zona phụ thuộc vào tuổi, tình trạng sức khỏe của người bệnh, vị trí bị ảnh hưởng.
Triệu chứng đầu tiên của bệnh thường là đau, với các mức độ khác nhau, có thể đau rất nhiều, liên quan tới một hoặc vài dây thần kinh cảm giác. Đau có thể ở một nơi hoặc lan rộng. Chính triệu chứng đau ban đầu này khiến bệnh nhân hay tới khám ở các chuyên khoa khác như hô hấp (đau vùng ngực), thần kinh (đau đầu). Có thể có sốt và đau đầu. Các hạch lân cận thường to và mềm. Trong vòng 1-3 ngày sau đó, các dát đỏ, bọng nước xuất hiện trên vùng da đau, tập trung lại thành đám. Các thương tổn mới tiếp tục xuất hiện trong vài ngày tiếp, trong vùng chi phối của các dây thần kinh bị ảnh hưởng. Các bọng nước sau đó có thể có mủ và đóng vảy tiết.
Những vị trí hay bị zona nhất là ngực, cổ, trán, thắt lung, cùng cụt. Tỷ lệ zona mắt tăng dần lên theo tuổi. Thỉnh thoảng có thể gặp thương tổn zona trong miệng, trong tai, hoặc vùng sinh dục. Ở trẻ em có thể có dát đỏ, bọng nước nhưng không đau. Các triệu chứng sẽ dần thoái lui trong thời gian khác nhau, ở trẻ em và người trẻ tuổi khoảng 2-3 tuần, ở người già khoảng 3-4 tuần. Ở người có miễn dịch bình thường, zona chỉ khu trú ở một bên, không vượt qua đường giữa.
– Các biến chứng của bệnh zona
Bênh zona có thể để lại một số biến chứng như các vết loét lâu lành, sẹo, yếu cơ, nhiễm trùng nội tạng (ống tiêu hóa, phổi, não), rối loạn cảm giác tại chỗ, zona mắt ảnh hưởng tới thị lực, viêm kết mạc, giác mạc. Phụ nữ mang thai bị zona trong những tháng đầu có thể gây nguy hiểm cho thai nhi. Tuy nhiên, tỷ lệ này thấp. Thai nhi có thể bị thủy đậu trong giai đoạn cuối thai kỳ, tiến triển thành zona ở thời trẻ nhỏ. Đối với người già, trên 50 tuổi, biến chứng hay gặp và khó điều trị nhất là đau sau zona. Đau sau zona được định nghĩa khi triệu chứng đau tồn tại hơn 1 tháng kể từ khi khởi phát zona. Đau có thể kèm theo cảm giác bỏng rát, ngứa, tăng nhạy cảm với các kích thích dù nhỏ.
– Điều trị bệnh zona
Nếu được sử dụng sớm trong 1-3 ngày đầu của bệnh, các thuốc kháng virus có thể làm giảm đau và giảm thời gian kéo dài của zona. Thuốc thông thường nhất là aciclovir viên 800 mg, uống mỗi ngày 05 lần, mỗi lần 01 viên trong 7 ngày. Các thuốc khác như valaciclovir và famciclovir cũng có hiệu quả. Vai trò của steroid toàn thân chưa được chứng minh. Ngoài ra, người bệnh cần nghỉ ngơi, dung thuốc giả đau, và kháng sinh cho nhiễm trùng thứ phát.
Đau sau zona có thể đáp ứng với các phương pháp khác nhau như các thuốc gây tê tại chỗ, thuốc chống trầm cảm ba vòng như amitriptyline, châm cứu, tiêm botulinum toxin vào vùng đau. Các thuốc giảm đau không steroid và opioid thường không có tác dụng. Ngoài ra, tại bệnh viện Da liễu Trung ương, chúng tôi còn sử dụng laser He-Ne trong điều trị đau sau zona với kết quả khả quan.
– Phòng bệnh zona
Trung tâm phòng chống bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) khuyến cáo những người từ 60 tuổi trở lên nên sử dụng vaccin ngăn ngừa zona. Zostavax® (chế phẩm tiêm dưới da liều duy nhất) là vaccin duy nhất được chấp nhận ở Hoa Kỳ, có tác dụng giảm nguy cơ mắc zona và đau sau zona tương ứng là 51% và 67%.
Tại Bệnh viện Da liễu Trung ương, 15A Phương Mai, Đống Đa, Hà Nội, chúng tôi đã và đang điều trị cho rất nhiều bệnh nhân zona ở nhiều lứa tuổi khác nhau.Một số hình ảnh bệnh zona thường gặp:
Bệnh zona có tên tiếng Anh là herpes zoster hoặc shingles, gây nên bởi sự tái hoạt động của virus varicella zoster (varicella zoster virus – VZV). Đặc điểm của bệnh là các dát đỏ, bọng nước tập trung thành chùm, đau ít tới nhiều, phân bố theo khu vực chi phối của một hay hai dây thần kinh cảm giác. Nhưng zona cũng xuất hiện ở những người không có tiền sử thủy đậu. Bệnh có thể xuất hiện ở trẻ nhỏ nhưng hay gặp hơn ở người lớn, đặc biệt là người già. Những người đã bị zona có thể mắc bệnh lần thứ hai nhưng tỷ lệ này chỉ khoảng 1%.
Sau khi bị nhiễm trùng tiên phát (thủy đậu), VZV tiềm ẩn trong các thần kinh giao cảm trước khi được tái hoạt, theo dây thần kinh cảm giác tới da gây bệnh zona. Một số yếu tố thuận lợi giúp virus tái hoạt như các rễ thần kinh bị đè nén, xạ trị, phẫu thuật cột sống, nhiễm trùng, chấn thương, tiếp xúc với người bị thủy đậu hoặc zona.
– Triệu chứng lâm sàng
Các biểu hiện lâm sàng của bệnh zona phụ thuộc vào tuổi, tình trạng sức khỏe của người bệnh, vị trí bị ảnh hưởng.
Triệu chứng đầu tiên của bệnh thường là đau, với các mức độ khác nhau, có thể đau rất nhiều, liên quan tới một hoặc vài dây thần kinh cảm giác. Đau có thể ở một nơi hoặc lan rộng. Chính triệu chứng đau ban đầu này khiến bệnh nhân hay tới khám ở các chuyên khoa khác như hô hấp (đau vùng ngực), thần kinh (đau đầu). Có thể có sốt và đau đầu. Các hạch lân cận thường to và mềm. Trong vòng 1-3 ngày sau đó, các dát đỏ, bọng nước xuất hiện trên vùng da đau, tập trung lại thành đám. Các thương tổn mới tiếp tục xuất hiện trong vài ngày tiếp, trong vùng chi phối của các dây thần kinh bị ảnh hưởng. Các bọng nước sau đó có thể có mủ và đóng vảy tiết.
Những vị trí hay bị zona nhất là ngực, cổ, trán, thắt lung, cùng cụt. Tỷ lệ zona mắt tăng dần lên theo tuổi. Thỉnh thoảng có thể gặp thương tổn zona trong miệng, trong tai, hoặc vùng sinh dục. Ở trẻ em có thể có dát đỏ, bọng nước nhưng không đau. Các triệu chứng sẽ dần thoái lui trong thời gian khác nhau, ở trẻ em và người trẻ tuổi khoảng 2-3 tuần, ở người già khoảng 3-4 tuần. Ở người có miễn dịch bình thường, zona chỉ khu trú ở một bên, không vượt qua đường giữa.
– Các biến chứng của bệnh zona
Bênh zona có thể để lại một số biến chứng như các vết loét lâu lành, sẹo, yếu cơ, nhiễm trùng nội tạng (ống tiêu hóa, phổi, não), rối loạn cảm giác tại chỗ, zona mắt ảnh hưởng tới thị lực, viêm kết mạc, giác mạc. Phụ nữ mang thai bị zona trong những tháng đầu có thể gây nguy hiểm cho thai nhi. Tuy nhiên, tỷ lệ này thấp. Thai nhi có thể bị thủy đậu trong giai đoạn cuối thai kỳ, tiến triển thành zona ở thời trẻ nhỏ. Đối với người già, trên 50 tuổi, biến chứng hay gặp và khó điều trị nhất là đau sau zona. Đau sau zona được định nghĩa khi triệu chứng đau tồn tại hơn 1 tháng kể từ khi khởi phát zona. Đau có thể kèm theo cảm giác bỏng rát, ngứa, tăng nhạy cảm với các kích thích dù nhỏ.
– Điều trị bệnh zona
Nếu được sử dụng sớm trong 1-3 ngày đầu của bệnh, các thuốc kháng virus có thể làm giảm đau và giảm thời gian kéo dài của zona. Thuốc thông thường nhất là aciclovir viên 800 mg, uống mỗi ngày 05 lần, mỗi lần 01 viên trong 7 ngày. Các thuốc khác như valaciclovir và famciclovir cũng có hiệu quả. Vai trò của steroid toàn thân chưa được chứng minh. Ngoài ra, người bệnh cần nghỉ ngơi, dung thuốc giả đau, và kháng sinh cho nhiễm trùng thứ phát.
Đau sau zona có thể đáp ứng với các phương pháp khác nhau như các thuốc gây tê tại chỗ, thuốc chống trầm cảm ba vòng như amitriptyline, châm cứu, tiêm botulinum toxin vào vùng đau. Các thuốc giảm đau không steroid và opioid thường không có tác dụng. Ngoài ra, tại bệnh viện Da liễu Trung ương, chúng tôi còn sử dụng laser He-Ne trong điều trị đau sau zona với kết quả khả quan.
– Phòng bệnh zona
Trung tâm phòng chống bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) khuyến cáo những người từ 60 tuổi trở lên nên sử dụng vaccin ngăn ngừa zona. Zostavax® (chế phẩm tiêm dưới da liều duy nhất) là vaccin duy nhất được chấp nhận ở Hoa Kỳ, có tác dụng giảm nguy cơ mắc zona và đau sau zona tương ứng là 51% và 67%.
Tại Bệnh viện Da liễu Trung ương, 15A Phương Mai, Đống Đa, Hà Nội, chúng tôi đã và đang điều trị cho rất nhiều bệnh nhân zona ở nhiều lứa tuổi khác nhau.Một số hình ảnh bệnh zona thường gặp:
Thương tổn zona lúc mới xuất hiện ở bệnh nhân nữ, các mụn nước, dát đỏ tập trung thành đám, phân bố mạng sườn bên phải. Bệnh nhân đau nhiều, đau lan cả lên vùng phía trên thương tổn (Ảnh: BS Trần Thị Huyền)
Zona ở phụ nữ mang thai (Ảnh: BS Trần Thị Huyền).
Zona ở bệnh nhân nữ 80 tuổi (Ảnh: BS Trần Thị Huyền)
Zona mặt ở bệnh nhân nam trên 50 tuổi (Ảnh: BS Trần Thị Huyền)
Zona vùng sinh dục, mông (Ảnh: BS Trần Thị Huyền)
Zona cánh tay, cẳng tay, bàn tay ở trẻ nam 3 tuổi. Mẹ của trẻ bị thủy đậu trong tháng cuối thời kỳ mang thai (Ảnh: BS Trần Thị Huyền)
Tin bài và ảnh: BS. Trần Thị Huyền, Khoa Điều trị bệnh da phụ nữ và trẻ em, Bệnh viện Da liễu Trung ương
